Grk Zorba se vraća na Veliku scenu: Teodorakis u koreografiji Kostjukova

Postoji jedan trenutak u finalnom činu baleta “Grk Zorba” koji se ne menja nezavisno od izvođača. Zorba uči Engleza da pleše sirtaki, na obali, prvi za drugim, postepeno hvatajući korak. Plesači stoje u liniji, ruke na ramenima, jedan kraj koreografije koji deluje kao da je nastao slučajno. Nije slučajno. Mikis Teodorakis je ovu finalnu sekvencu napisao iz oduševljenja što su drugi konačno čuli muziku za koju je on znao da je narodna a koju je on dao formu.

U junu se ovaj scenski moment vraća na Veliku scenu Narodnog pozorišta u Beogradu. Premijerno četiri izvođenja zakazana su za 11, 12, 15. i 16. jun 2026, sa početkom u devetnaest časova.

Teodorakis koji je postao Srbin

Veza između Mikisa Teodorakisa i srpskih pozorišta nije marketinška priča. Devedesete godine bile su za grčkog kompozitora period u kojem se otvoreno solidarisao sa Jugoslavijom u sankcijama, što ga je u Atini koštalo nekoliko karijernih saradnji. 1994. godine Teodorakis je Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu besplatno ustupio prava za izvođenje baleta “Grk Zorba” i poslao orkestarsku partituru bez naknade.

To je gest koji se u kulturnoj diplomatiji retko sreće. Posledica je bila da je Teodorakis u repertoaru srpskih pozorišta zauzeo mesto kakvo retko koji strani autor ima. Njegov “Sirtos”, “Mesto u raju”, “Zorba” i “Antigona” su decenijama deo redovnih predstava.

Kostjukova koreografija

Konstantin Kostjukov je koreograf koji u poslednjih petnaest godina sarađuje sa Narodnim pozorištem. Njegova verzija “Grka Zorbe” prvi put je izvedena 2014. godine i postala je jedna od najgledanijih baletskih predstava ovog teatra. Razlog je kombinacija dva pristupa koje koreograf retko spaja:

• klasična baletska tehnika u glavnim solo deonicama
• elementi grčkog narodnog plesa u ansambl scenama
• akrobatski elementi u dvostrukim duetima Zorbe i Englez
• vizuelni elementi koji koriste fizičku scenografiju umesto projekcija

Ovakva kombinacija je u srpskim pozorištima ranije bila prisutna u Hadži Pandzovićevoj koreografiji “Krvavih svadbi” iz osamdesetih, ali je posle toga skoro nestala.

Kazantzakisov roman koji je baletu dao formu

Roman Nikosa Kazantzakisa “Život i delo Aleksisa Zorbe”, objavljen 1946. godine, opisuje susret mladog grčkog intelektualca i starijeg seoskog radnika na ostrvu Krit. Mladi čovek dolazi da preuzme očevu rudarsku koncesiju, Zorba postaje njegov radnik i, na kraju, mentor u jednom svetu koji je u knjigama izgubio.

Adaptacija u balet nije bila očigledan potez. Roman je gotovo bez radnje u klasičnom smislu, sastoji se iz razgovora i unutrašnjih monologa. Teodorakisova partitura prevodi tu unutrašnjost u melodiju koja se ponavlja u različitim varijacijama, što daje koreografskoj strukturi jezik koji prati psihološko stanje umesto narativne radnje.

Teodorakis je u svojoj autobiografiji napisao da je “Grk Zorba” pisao u trenutku kada mu se činilo da Grčka treba muzički da prizna sve ono što je u svojoj usmenoj tradiciji već znala, ali nije ulazila u koncertne sale.

Ta autobiografska beleška postala je vodeći ključ za razumevanje ovog baleta, koji nije adaptacija nego dvostruka introspekcija.

Šta donosi junska repriza

Igračka postava za junska izvođenja još nije objavljena. Iz Narodnog pozorišta najavljuju izvođenje sa prvim solistima ansambla i obnovljenom scenografijom posle prošlogodišnje pauze.

Predstava traje dva sata sa jednim međuminom. Ulaznice su u prodaji na blagajni Narodnog pozorišta i preko zvaničnog sajta. Velika scena ima kapacitet oko hiljadu sedišta, što za četiri izvođenja znači četiri hiljade gledalaca koji će ovog juna ponovo pokušati da nauče sirtaki sa kraja predstave.

Postoji li koreografija koja je u srpskom repertoaru dublje od baleta koji je dvadeset godina ostao na njemu?