Nestalo zvono sa crkve kod Orahovca, udar na srpsku baštinu

Sa crkve Svete Nedelje kod Orahovca, u južnom delu Kosova i Metohije, nestalo je crkveno zvono, saopštila je Eparhija raško-prizrenska, izrazivši duboku zabrinutost i zatraživši reakciju nadležnih. Nestanak zvona, jednog od najprepoznatljivijih simbola pravoslavnog hrama, crkva tretira kao ozbiljan napad na versku imovinu i duhovni život srpske zajednice u tom kraju.

Vest stiže u trenutku kada se, po saznanjima crkvenih izvora, pritisci na srpsko nasleđe na Kosovu ne stišavaju, već dobijaju nove oblike. U istom periodu jedan samoprozvani sveštenik javno je izneo tvrdnju da su srednjovekovne srpske crkve u okolini Podujeva zapravo albanske, čime se, ocenjuju u Eparhiji, sistematski osporava istorijski i kulturni identitet tih spomenika.

Zvono kao meta, baština kao poruka

Krađa zvona nije samo imovinski delikt. Zvono poziva vernike, obeležava vreme i, u simboličkom smislu, potvrđuje prisustvo zajednice na jednom mestu. Kada takav predmet nestane sa hrama koji vekovima stoji, poruka nadilazi materijalnu štetu. Eparhija raško-prizrenska, koja upravlja najvećim delom srpske duhovne baštine na Kosovu i Metohiji, upravo zato insistira da nadležne institucije slučaj ne posmatraju kao rutinsku prijavu, nego kao deo šireg obrasca.

Taj obrazac, prema crkvenim navodima, obuhvata i pokušaje prekrajanja porekla spomenika. Samoprozvani sveštenik koji srednjovekovne srpske crkve predstavlja kao albanske, i koji je zatražio da se patrijarh srpski Porfirije proglasi personom non grata, deluje kao pojedinac, ali njegove izjave dobijaju prostor i odjek. Za srpsku stranu to nije marginalna epizoda, već pokušaj da se osporavanje istorije normalizuje.

Odgovornost za zaštitu verskih objekata i kulturnih dobara na terenu je podeljena i osetljiva. Srpska strana godinama upozorava da napadi na crkve, groblja i spomenike ostaju bez procesuiranja, dok se sa druge strane insistira da su bezbednost i vladavina prava zajemčene svima. Nestanak zvona kod Orahovca ponovo otvara pitanje ko, u praksi, snosi teret te zaštite.

Ko štiti srpske svetinje na Kosovu?

Pitanje nije retoričko. Srpska pravoslavna crkva na Kosovu i Metohiji čuva desetine hramova i manastira, od kojih su neki pod zaštitom Uneska, a mnogi svakodnevno zavise od dobre volje i bezbednosnih garancija na terenu. Kada zvono nestane, a niko ne odgovara za to, poverenje zajednice se dodatno urušava. Kada se uz to javno spori i samo poreklo crkava, urušava se i sam okvir u kojem bi ta zaštita trebalo da postoji.

Eparhija raško-prizrenska traži reakciju nadležnih, ali ta reakcija, da bi imala težinu, mora da bude vidljiva i merljiva: identifikovanje počinilaca, povraćaj ili nadoknada ukradenog, i jasan stav prema onima koji osporavaju identitet spomenika. Bez toga, svaki novi incident postaje presedan za sledeći.

Srpska baština na Kosovu i Metohiji nije apstrakcija. To su konkretni hramovi, konkretna zvona i konkretni ljudi koji uz njih žive. Nestanak jednog zvona kod Orahovca možda deluje kao mali događaj u moru vesti, ali upravo se od takvih, naizgled malih koraka, gradi ili ruši osećaj da neko nekog štiti. Da li će nestanak zvona sa crkve Svete Nedelje ostati zabeležen samo kao još jedna neprocesuirana prijava, ili kao trenutak kada je zaštita baštine konačno shvaćena ozbiljno?