Alceste je žena: Mizantrop u BDP, Molijer odjavljen iz muškog kanona
Premijera Molijerovog Mizantropa u Beogradskom dramskom u režiji Juga Đorđevića, koja u glavnoj ulozi po prvi put u srpskoj pozorišnoj istoriji vidi ženu, otvara raspravu o tome šta jedan komedijski klasik može biti kada se njegov centar prebaci u žensku perspektivu.
Pred kraj prvog čina, kada Ljubinka Klarić kao Alceste u Beogradskom dramskom pozorištu izgovara monolog protiv konformizma društva u kojem se nalazi, ona ga ne izgovara kao gnevan glas pravednika, već u registru koji nije ni sasvim hladan ni sasvim besni. To je registar zamora, ne onog brzog koji se izleče dobrim odmorom, već onog dugotrajnog koji je rezultat godina pažljivog gledanja koliko jedna osoba može da podnese od onog što je okolina očekuje. Da je Alceste žena, u srpskom pozorišnom kanonu nije bilo do sada, pa što reditelj Jug Đorđević postavlja Molijerov tekst tako da centralni glas dolazi iz ženskog mesta, jeste odluka koja, kada se gleda u izvedbi, ne deluje kao puko spolno preimenovanje. Promenila se i sama klizajuća dinamika filozofske komedije iz 1666. godine.
Premijera „Mizantropa” izvedena je 9. septembra prošle godine na maloj sceni „Predrag Pepi Laković”, a reprize teku do kraja juna 2026. Sa ansamblom u kojem su, pored Klarićeve, Isidora Simijonović kao Selimena, Marija Pikić kao Eliasta, Ljubomir Bulajić, Amar Ćorović, Stojan Đorđević i Miloš Lazarov, predstava se igrala u proseku dva puta mesečno, sa kontinuiranom popunjenošću sale od preko devedeset procenata. To što reprize traju, znači da je publika u Beogradu prihvatila Đorđevićev pristup, koji u srpskom pozorišnom okviru nije sasvim uobičajen, kao izvodljivu interpretaciju, ne kao redateljsku ekstravaganciju.
Šta se menja kada se Alceste pomera u ženski glas
Molijerov tekst, pisan kao dvorska komedija za Luja XIV, kroz tri stoleća izvođen je sa Alceste kao mizantropom čije gnušanje nad dvorskim manirama je istovremeno smešno i moralno. Ono što sa tom postavkom odlazi, jeste pitanje šta društvene konvencije znače za onoga ko je u sistemu konstantno gledan kao spoljni element. U Đorđevićevoj predstavi, Alceste je žena u sredini koja joj traži određeni način govora, hodanja, oblačenja, izbora muža, izbora kruga, a koju ona dosledno odbacuje. To pretvara filozofski mizantropijski stav iz Molijerovog teksta u nešto što u savremenom kontekstu rezonira sa diskusijama o ženskoj autonomiji u patrijarhalnim društvima, ali bez direktne političke didaktike.
Klarićeva glumački donosi ulogu sa pažnjom koja je izrazito muzička. Njena rečenica nije forsirana, ne gradi se kroz forsirano emotivnu igru, već kroz odmerene tonske preokrete na ključnim trenucima monologa. Kada izgovori čuveni stih „izabraću sebi pustinju”, koji u tradicionalnim postavkama dolazi kao patetični vrhunac, ona ga izgovara gotovo kao informativni izvor, što je razlog što je u publici tom rečenicom dobijala aplauz na otvorenoj sceni. Glumački ansambl oko nje gradi koherentnu predstavu u kojoj svaki lik ima specifičan glas, ali ono što predstavu nosi, jeste središnja izvedba.
Šta je sa scenografskom poetikom
Scenografski plan koji je Đorđević koncipirao sa scenografkinjom Sanjom Skoković, svedeniji je nego što bi Molijerov tekst tipično tražio. Mali prostor scene „Pepi Laković” je svuda otvoren, sa minimalnim brojem rekvizita, jedna stoljica, jedna sofa, tri stalne svetlosne tačke. Kostimi Vere Obradović su savremeni, ali ne sasvim, jer Klarićeva nosi haljinu koja je u kroju moderna, ali u boji i materijalu vraća se u sedamdesete godine prošlog veka. To je odluka koja predstavu postavlja u nedefinisan istorijski okvir, ne u Molijerovom Versaju, ne u savremenom Beogradu, već u prostor koji deluje kao retrospekt ženske svakodnevice u srednjoj klasi tokom poslednjih pedeset godina.
Beogradsko dramsko pozorište je u poslednjih pet sezona, pod direktorom Jugom Radivojevićem, jasno radilo na repertoarskom otvaranju ka mlađim rediteljima, što je odluka koja je u dugogodišnjoj instituciji bila relativno hrabra, jer dolazi posle decenije u kojoj je BDP imao reputaciju kuće sa konzervativnim repertoarskim profilom. „Mizantrop” je u tom kontekstu jedan od dokaza da je odluka uspela, jer je predstava ne samo uspeh kuće, već je dobila i pozive na nekoliko regionalnih festivala. Đorđević planira da je u jesen reprizira na Sterijinom pozorju 2027, ako selektor te godine odluči da je uvrsti u takmičarski program, ali to je odluka koja se još nije donela. U Mizantropu se Jug Đorđević predstavlja kao reditelj koji ima nešto da kaže o klasici, ne samo da je oživi, i to je u beogradskom pozorišnom kontekstu razlika koja nije mala.
