Ozren: marš Stazama egzodusa i potraga za 129 nestalih
Iz sela Tumare na Ozrenu krenuo je marš Stazama egzodusa, 22 kilometra do crkve Svetog Đorđa u Stogu kod Vozuće, u znak sećanja na 31 godinu od progona Srba i potrage za 129 nestalih.
Iz sela Tumare na planini Ozren krenuo je danas, 10. septembra, marš “Stazama egzodusa”, povorka koja obeležava 31 godinu od progona Srba sa područja Vozuće, doline reke Krivaje i južnog i zapadnog Ozrena. Iz Doboja je ka Tumarama krenulo 11 autobusa i više putničkih vozila, a učesnici odatle pešače 22 kilometra do crkve Svetog Đorđa u naselju Stog kod Vozuće, u opštini Zavidovići u Bosni i Hercegovini. Za srpsku javnost s obe strane Drine marš je godišnji podsetnik da potraga za 129 boraca i civila, nestalih u tim danima 1995. godine, i dalje nije okončana.
Šta se dogodilo na Vozući 1995. godine
Od 10. do 24. septembra 1995. Drugi i Treći korpus Armije BiH sproveli su vojnu operaciju poznatu pod nazivima “Uragan” i “Farz”, kojom je slomljena odbrana Vozuće. Spaljeno je 30 srpskih sela, a prognano je 1.920 srpskih porodica, odnosno oko 7.680 ljudi. Vesti Online navode da je u borbama i posle njih stradalo oko 500 vojnika Vojske Republike Srpske i civila, a da je poginulo 459 srpskih boraca. Od 412 ljudi koji su vođeni kao nestali, do sada je identifikovano 283, dok se za 129 boraca VRS i civila i dalje traga.
Deo stradalih, prema istom izvoru, ubijen je u ritualnim ubistvima odreda El mudžahedin, jedinice pod komandom tadašnjeg zapovednika Trećeg korpusa Armije BiH generala Sakiba Mahmuljina. O sudbini zarobljenih boraca kasnije je snimljen i dokumentarni film “Ljubi brata”.
Zoran Blagojević, predsednik Zavičajnog udruženja Zavidovićana iz Doboja, koje marš organizuje već 15 godina, objašnjava zašto se povorka završava baš u porti crkve u Stogu.
“Marš Stazom egzodusa završavamo ispred Crkve Svetog Georgija na Vozući u čijoj porti je 1997. godine otkrivena masovna grobnica iz koje je ekshumirano 21 telo, od kojih je 17 bilo bez glava. Zato je obavezan deo ceremonije da se u porti, na Spomen krstu, polože venci i sveće za sve poginule u odbrani Vozuće.”
Ko učestvuje i kakav status marš ima
Marš je od 2022. godine uvršten u red manifestacija od posebnog značaja za Republiku Srpsku. Organizuju ga Zavičajno udruženje Zavidovićana iz Doboja i Koordinacija udruženja izbeglih i raseljenih u Srbiji, a među hodočasnicima je i Radan Ostojić, ministar rada i boračko invalidske zaštite Republike Srpske. Ostojić je poručio da marš simbolično podseća na srpska stradanja u Odbrambeno otadžbinskom ratu.
Zašto se i posle 27 godina traga za 129 ljudi
Zoran Panić, sekretar Zavičajnog udruženja i sam borac Četvrte ozrenske brigade, kaže da se traganje za nestalima decenijama sudara sa preprekama na drugoj strani.
“Brojne su opstrukcije na traženju tela naših poginulih drugova. Neretko, posmrtni ostaci se izmeštaju i kriju, a o malicioznosti onih koji to rade govore i podaci da su neka tela, iako je završena DNK identifikacija, godinama skrivana u federalnim centrima za traženje nestalih i nisu obaveštavane ni porodice ni naše službe.”
Panić dodaje da postoje i indicije da su pojedina tela sahranjivana u memorijalnom centru Potočari, kao lažne žrtve Srebrenice.
Svedok tih dana je i Lidija Žarić, direktorka Kulturnog centra Doboj, koja je tokom rata izveštavala za Prvi krajiški korpus Vojske Republike Srpske. Ona se seća da su na velikom delu linije odbrane koju su držali Vozućani branioci odbijali da napuste svoje položaje, i pored uraganske vatre kojom je napad počeo.
“Veoma je teško opisati sva ta dešavanja od 10. do 24. septembra 1995. godine, ali čak i u tom momentu kad su linije odbrane probijene uraganskom vatrom i kada je odred El mudžahedin nadirao ka jedinom putu spasa i izlaska, borci su odbijali da napuste svoje položaje. Na velikom delu linije odbrane, koju su držali Vozućani, nije pao nijedan rov, a talasi napadača su se povlačili pred upornom odlučnošću naših boraca.”
Jedina pravosnažna presuda
Za ratne zločine počinjene tokom operacije “Uragan” pravosnažno je osuđen jedino tadašnji komandant Trećeg korpusa Armije BiH general Sakib Mahmuljin, prvobitno na deset, a potom na osam godina zatvora. Prema pisanju Vesti Online, on se u međuvremenu nalazi na slobodi u Turskoj, umesto na izdržavanju te kazne.
Jovan Čakarević, predsednik Koordinacije udruženja izbeglih i raseljenih u Srbiji, smatra da je i sama izrečena kazna bila nesrazmerna razmerama zločina.
“Da je opljačkao banku ili trgovao drogom, na zapadu bi dobio više godina robije nego za ova užasna mučenja i torture zarobljenika, etničko čišćenje čitave jedne regije, kao i ritualna ubistva odsecanjem glave.”
Koordinacija udruženja izbeglih i raseljenih u Srbiji svake godine, pored marša Stazama egzodusa, organizuje i parastos žrtvama Oluje 4. avgusta u Crkvi Svetog Marka u Beogradu, kao i marš Putevima šumadijske divizije drugog poziva na Vrani Kamen, u čast vojnika poginulih u Prvom svetskom ratu. Srpske novine do sada nisu izveštavale o ranijim izdanjima marša Stazama egzodusa.
