Pomračenje Sunca 12. avgusta: NASA snima koronu iz aviona
Dok se iz Srbije 12. avgusta vidi samo srp pred zalazak, NASA-in WB-57 leti na 15 kilometara i juri Mesečevu senku, a sa Islanda i iz Španije poleće 86 naučnih balona.
Potpuno pomračenje Sunca u sredu, 12. avgusta 2026, NASA neće dočekati samo sa tla. Agencija tog dana diže istraživački avion WB-57 na visinu od 50.000 stopa, oko 15 kilometara, i šalje ga da juri Mesečevu senku, dok studentski timovi sa Islanda i iz Španije puštaju ukupno 86 naučnih balona. Kamere u avionu gađaju Sunčevu koronu, a baloni mere ono što se sa atmosferom dešava kada se dan naglo ugasi.
Pojas totaliteta prelazi preko Grenlanda, Islanda, severne Rusije, Atlantskog okeana, Španije i malog dela Portugalije. Delimična faza vidi se u velikom delu Evrope, u većem delu Kanade, u Sjedinjenim Državama od Aljaske do Severne Karoline i na severozapadu Afrike. Iz Srbije se, kao što smo već pisali, pomračenje vidi kao srp pred zalazak, bez ijednog trenutka potpune faze.
Sa tla nijedan posmatrač neće imati više od 2 minuta i 18 sekundi totaliteta. Odatle i ideja da se za senkom trči.
Kako avion produžava pomračenje?
Tako što se kreće u istom smeru u kome se kreće i senka. WB-57 leti duž putanje pomračenja brzinom od oko 460 milja na sat, odnosno oko 740 kilometara na sat, pa mu potpuna faza traje skoro tri minuta umesto 2 minuta i 18 sekundi koliko traje na tlu. Dobitak je manji od minuta, ali se meri u sekundama snimanja korone, a korona se i u tim sekundama vidljivo menja.
Visina od 50.000 stopa rešava još dva problema. Avion je iznad svih oblaka, pa oblačnost nad Islandom i Španijom ne odlučuje o ishodu kampanje. Druga korist je fizička: iznad je i sloja atmosfere koji upija deo infracrvenog zračenja, pa kamere hvataju talasne dužine koje se sa tla praktično ne mogu snimiti, a u kojima je korona do sada snimljena svega nekoliko puta.
Instrument u nosu aviona
U nosnom delu aviona nalazi se SAMI, skraćeno od SCIFLI Multispectral Airborne Imager, komplet od četiri kamere koji je razvio tim SCIFLI u NASA-inom Istraživačkom centru Lengli u Hemptonu, u Virdžiniji. Kamere snimaju najmanje 20 slika u sekundi, u vidljivom i u infracrvenom delu spektra, i beleže strukture, isticanje materije i brze promene u koroni.
Cilj snimanja su tri stvari:
- nastanak protuberanci, materije koja ostaje kao da visi iznad površine Sunca
- mehanizam kojim se korona zagreva na blizu milion stepeni
- veza između materije u koroni i sunčevog vetra, koji iz Sunca ističe kroz ceo planetni sistem
Keli Korek, rukovodilac NASA-inog programa za pomračenja u sedištu agencije, objašnjava zašto se do tih podataka dolazi baš sa Zemlje:
Sa naše jedinstvene tačke gledišta na Zemlji tokom potpunog pomračenja Sunca, naučnici mogu da proučavaju Sunčevu koronu na način na koji to ne mogu nigde drugde u Sunčevom sistemu.
SAMI nije nov. Isti instrument leteo je na WB-57 i tokom potpunog pomračenja 8. aprila 2024, i tim je iz tog leta izvukao spisak popravki: vremena ekspozicije sada se doteruju tako da se najsvetlije strukture, prošli put presvetljene, uhvate kako treba, a obrada podataka ide kroz softver napisan u međuvremenu, pa rezultati stižu brže nego posle 2024.
Glavni istraživač na projektu je Amir Kaspi sa Jugozapadnog istraživačkog instituta u Boulderu u Koloradu. Njegov argument za ponavljanje istog merenja: „Sunce se stalno menja. Svako pomračenje je drugačije. Zato bismo mogli da vidimo stvari koje ranije nismo videli.”
Šta traže baloni sa Islanda i iz Španije
Drugi deo kampanje ne gleda u Sunce nego u vazduh iznad glave. Balonskim programom Nationwide Eclipse Ballooning Project rukovodi Anđela De Žardan sa Državnog univerziteta Montane, a lete studentski timovi sa nekoliko američkih univerziteta.
Sa Islanda dva tima puštaju ukupno 80 balona, i to od 18 sati pre pomračenja do osam sati posle njega. Meta je granični sloj, deo atmosfere koji dodiruje tlo i čija debljina zavisi od temperature površine i vlage u vazduhu. Raniji letovi tokom pomračenja u oktobru 2023. i aprilu 2024. pokazali su da se taj sloj urušava tamo gde je nebo vedro, a da izostaje tamo gde ima oblaka. Island u avgustu ima duge dane i kratke noći, pa noćni uticaj koji inače pokreće promene graničnog sloja ovog puta može biti slabiji.
„Da li će ovo pomračenje moći da sruši granični sloj?”, pita Metju Bernards, profesor hemijskog inženjerstva na Univerzitetu Ajdaho, koji vodi jedan od islandskih timova.
Iz Španije tri tima puštaju šest balona sa kamerama od 360 stepeni, koje Mesečevu senku fotografišu odozgo. Ti baloni nose i instrumente za merenje ozona, koji za nastanak traži sunčevu svetlost. Slična merenja u aprilu 2024. pokazala su pad ozona tokom totaliteta, a ovo pomračenje se dešava u drugo doba dana i u drugoj sezoni.
Prenos i granice merenja
NASA-in prenos počinje 12. avgusta u 13.15 po istočnom vremenu SAD, dakle u 19.15 po našem vremenu. Totalitet nad Islandom je u 13.45, a nad Španijom u 14.28 po istočnom vremenu, odnosno u 19.45 i 20.28 kod nas.
Ostaje ono što ova kampanja neće dati. Snimci iz aviona traju nešto manje od tri minuta i sami po sebi ne rešavaju pitanje zagrevanja korone, otvoreno decenijama, nego dodaju jedan set slika u talasnim dužinama u kojima ih ima malo. Balonska merenja opisuju jedan dan na dve tačke severnog Atlantika i juga Evrope, pa se rezultat ne prenosi na atmosferu uopšte. I nalaz iz 2023. i 2024, da se granični sloj urušava pri vedrom nebu, za sada je veza između pomračenja i merene promene, a ne dokazan mehanizam. Zato se merenje i ponavlja.
