Požeška kotlina: 35 godina od evakuacije 26 sela

Dokumentaciono-informacioni centar Veritas saopštio je povodom 35 godina od evakuacije Srba iz 26 sela Požeške kotline u Hrvatskoj da za proterivanje i ubistva iz tog perioda do danas nije procesuiran niko, a većina proteranih tada je preko Bosne i Hercegovine stigla u Srbiju ili u istočnu Slavoniju, pa se ova godišnjica tiče i izbegličkih porodica u Srbiji.

Šta je naređeno 29. oktobra 1991?

Prema tekstovima Srne i RTRS-a, naredbu o evakuaciji potpisao je Ante Bagarić, predsednik Kriznog štaba opštine Slavonska Požega, a njeno sprovođenje počelo je tačno u podne 29. oktobra 1991. Izvršavali su je pripadnici hrvatske civilne zaštite i policije, a rok za iseljenje bio je 48 sati.

Izvori se oko datuma razilaze. Veritas u saopštenju koje je preneo N1, uz agenciju Beta, navodi da je odluku o prisilnoj evakuaciji Krizni štab doneo 28. oktobra, i to, kako stoji u tom saopštenju, “u cilju zaštite života građana” i radi “efikasnije odbrane položaja hrvatskih snaga od delovanja JNA i lokalnih srpskih jedinica”. Srna i RTRS, s druge strane, vezuju i potpis naredbe i početak izvršenja za 29. oktobar. Nijedan od tri teksta ne objašnjava da li je reč o dve odvojene radnje ili o različitom datiranju iste.

U selima obuhvaćenim naredbom živelo je, prema popisu iz 1991, 2.120 ljudi. Veritas opisuje šta se desilo s njima:

“Po zvaničnom popisu stanovništva iz 1991. godine, u tim selima je živelo 2.120 osoba. Većina stanovnika se povinovala naredbi i napustila svoje domove, pri čemu je deo pronašao privremeni smeštaj kod srodnika u okolnim mestima, dok se manji broj uputio ka lokacijama koje su hrvatske vlasti označile kao zbirne centre.”

Šta je usledilo posle odlaska stanovnika?

Veritas navodi da je stanovništvu pri evakuaciji bilo obećano da će po povratku naći sve onako kako je ostavilo, ali da su hrvatske snage odmah po njihovom odlasku počele sistematsko paljenje i uništavanje stambenih i pomoćnih objekata, iako je civilima bilo zagarantovano da će imovina biti zaštićena. Stradali su i oni koji nisu otišli:

“Stariji i nemoćni meštani, koji iz zdravstvenih razloga ili lične odluke nisu napustili svoja sela, stradali su unutar svojih domova tokom ovih dejstava.”

Srna i RTRS prenose i da je hrvatskoj i međunarodnoj javnosti puštena teza da su sela opljačkali i zapalili sami Srbi tokom povlačenja, kako ne bi pala u hrvatske ruke. Većina izbeglih krenula je ka Bosni i Hercegovini, koja tada još nije bila zahvaćena ratom, a odatle ka Srbiji ili istočnoj Slavoniji, koju su kontrolisali tamošnji Srbi.

Šta se dogodilo u tri sela koja su odbila naredbu?

Gornji Vrhovci, Vučjak Čečavski i Šnjegavić odbili su da izvrše naredbu o evakuaciji. U njima su formirane jedinice Teritorijalne odbrane i organizovane seoske straže, a tu se sklonio i manji broj stanovnika iz ostalih sela. Veritas o napadu na ta sela kaže:

“U zoru 10. decembra 1991. godine, 121. brigada Hrvatske vojske iz Nove Gradiške i 123. brigada iz Slavonske Požege otpočele su vojni napad na ova tri sela. Nakon ulaska hrvatskih snaga, stanovništvo i lokalne straže povukli su se ka BiH. Tokom ove vojne akcije i pretresa terena u pomenutim i nekoliko susednih sela, ubijeno je 71 lice srpske nacionalnosti, uključujući 34 žene.”

Srna i RTRS dodaju da je među ubijenima, po još nepotpunim podacima Veritasa, bilo i 42 osobe starije od 60 godina, a da su sela, prema njihovom pisanju, pala bez otpora. Veritas navodi i da su pripadnici Hrvatske vojske posle akcije opljačkali i uništili 616 stambenih i 590 pomoćnih, odnosno privrednih objekata, zbog čega je 1.492 osobe ostalo bez doma.

Šta se zna o masovnoj grobnici i nestalima?

U decembru 2000. iz masovne grobnice u Šnjegaviću ekshumirani su posmrtni ostaci 13 osoba, od kojih je 11 identifikovano kao predratni žitelji Šnjegavića i Vučjaka Čečavskog. Porodice su do danas pronašle, identifikovale i sahranile 27 žrtava iz ovih događaja, dok se na spisku nestalih i dalje vodi 44 osobe.

Ko je odgovarao za proterivanje i ubistva?

Veritas ocenjuje da postojanje zvanične pismene naredbe lokalnog organa vlasti o dislokaciji stanovništva ovaj slučaj čini “jednim od retkih dokumentovanih presedana te vrste u modernoj evropskoj istoriji”. Istovremeno, kako piše u istom saopštenju:

“Uprkos materijalnim dokazima, činjenici da su 23 sela potpuno zbrisana sa geografske karte i predatim izveštajima nadležnim pravosudnim organima, za prisilno raseljavanje i zločine u Požeškoj kotlini do danas nije procesuiran niko ni pred međunarodnim ni pred domaćim sudovima.”

Broj sela u prenosu N1 nije usaglašen: tekst počinje podatkom o evakuaciji 26 sela, a citirano saopštenje govori o 23 sela zbrisana s karte, bez objašnjenja razlike. Srna i RTRS ishod formulišu kraće: za zločin i etničko čišćenje Srba, sprovedeno po pisanoj naredbi hrvatskog državnog organa, niko nije odgovarao. Tvrdnje o broju žrtava, uništenih objekata i nestalih potiču isključivo iz saopštenja Veritasa i, kako sâm centar naglašava, zasnovane su na još nepotpunim podacima.