Umro Slobodan Šnajder, pisac Hrvatskog Fausta i Doba mjedi

Vest je u ponedeljak, 31. avgusta, stigla sa profila na kome je Slobodan Šnajder poslednjih godinu i po dana sam pisao svojim čitaocima. Ovog puta objavu nije potpisao on, nego njegova ćerka Tena Šnajder, koja je javila da je otac, u toj zajednici poznat kao Šac, preminuo dan ranije, u nedelju 30. avgusta 2026, u 78. godini života.

“Slomljena srca javljam da je moj tata, svima ovdje poznat kao Šac, jučer preminuo. Bili ste iskra koja mu je zadnje godine učinila ljepšima.”

Napisala je, obraćajući se pratiocima čije je komentare, kako je istakla, otac pratio i cenio do samog kraja. Smrt je potvrdilo i Hrvatsko društvo pisaca. Šnajder je rođen 8. jula 1948. u Zagrebu, gde je na Filozofskom fakultetu diplomirao filozofiju i anglistiku, i gde je, karijerom dugom pola veka, izgradio mesto koje se u hrvatskoj književnosti retko dodeljuje bez ograde. Miljenko Jergović ga je, nekoliko meseci pre smrti, opisao ovako:

“Slobodan Šnajder najvažniji je hrvatski dramski pisac nakon Krleže i europski najpriznatiji hrvatski dramski pisac, uopće.”

Urednik koji je bio i pisac

Šnajder nije samo pisao za pozorište, gradio je i prostor u kome se o njemu moglo pisati drugačije. Bio je jedan od pokretača pozorišnog časopisa Prolog, osnovanog 1968, i njegov dugogodišnji glavni urednik, na čelu lista od 1971. do 1985. godine. Paralelno je vodio kolumne, prvo u Glasu Slavonije, potom u Novom listu, a od maja 2025. i u Telegramu, gde je tekstove objavljivao redovno, svakog ponedeljka, poslednji put dan pre nego što je umro.

Brehtova škola i drame o buntovnicima

Prve drame, Minigolf iz 1968. i Histerična bajka godinu dana kasnije, pa Vrtuljak ljubavi i Metastaza iz 1974, uspostavile su ono što će ostati njegov trajni potpis: politički angažovanu dramaturgiju oslonjenu na poetiku Bertolta Brehta. Metastaza je najavila niz komada koje kritika naziva dramama biografije, tekstove o buntovnim intelektualcima i umetnicima u sukobu sa vladajućom ideologijom, od Kamova. Smrtopisa i Držićevog sna do Confiteora i Nevjeste od vjetra. Najpoznatiji među njima, Hrvatski Faust iz 1981, do danas ostaje tekst po kome se Šnajder najčešće pominje kad se govori o hrvatskoj drami druge polovine dvadesetog veka.

Rat je u njegov opus ušao direktno, u dramama Utjeha sjevernih mora i Zmijin svlak, koje su izvođene uglavnom na nemačkom govornom području i bave se genocidom, logorima i masovnim silovanjima, temama koje hrvatsko pozorište osamdesetih i devedesetih nije uvek bilo spremno da nosi na sceni kod kuće. Kritiku i esejistiku sabrao je u knjizi Radosna apokalipsa, prozu u Knjizi o sitnom. Kao romanopisac otišao je dalje od pozorišta: Morendo iz 2012. je ratno-ljubavna priča ispričana iz bolničke perspektive, Doba mjedi iz 2015. prati sudbinu Folksdojčera od iseljavanja iz Nemačke u osamnaestom veku do proterivanja posle Drugog svetskog rata i preveden je na više stranih jezika, a poslednji roman, Anđeo nestajanja, objavio je 2023.

Ono što povezuje dramskog i proznog Šnajdera je isti nagon: da istoriju posmatra kroz pojedinca koji joj se opire, čak i kad zna da će izgubiti. Njegovi likovi retko su heroji u uobičajenom smislu, pre su svedoci koji odbijaju da ćute, a upravo ta uporna nesaglasnost sa zvaničnom verzijom događaja je razlog zašto ga Jergović stavlja odmah iza Krleže, ne kao formalnost nego kao ocenu koliko dugo je jedan pisac uspevao da bude neudoban.

Hrvatsko pozorište je time izgubilo glas koji mu je pola veka davao jezik za teme koje samo nije htelo da čuje, i taj gubitak, kako je Jergović rekao, ostaje trajan.