Sunčeva oluja: let London-Njujork primio 46% više zračenja

Let od Londona do Njujorka koji je poleteo tokom Sunčeve radijacione oluje primio je 46 odsto više zračenja nego u uobičajenim uslovima. Taj podatak je deo studije Univerziteta u Sariju (University of Surrey), objavljene u časopisu Space Weather, koja je prvi put objedinila merenja sa zemlje, iz putničkih aviona i sa meteoroloških balona tokom jednog istog događaja.

Reč je o oluji od 11. novembra 2025, kada je retka Sunčeva baklja klase X5 izazvala najveće prizemno povećanje zračenja posmatrano u skoro 20 godina. Stručni naziv za takav događaj je Ground Level Enhancement (GLE), a ovaj nosi oznaku GLE 77. Naziv označava nalet čestica sa Sunca koje su dovoljno energične da prođu kroz atmosferu i stignu do tla.

Kako su merenja prikupljena

Istraživači su kombinovali tri vrste podataka. Prvu su činili neutronski monitori na zemlji širom Velike Britanije, drugu detektori u transatlantskim putničkim letovima (monitori SAIRA), a treću monitori zračenja koje su nosili meteorološki baloni, puštani iz Velike Britanije i Holandije.

U saradnji su učestvovali Met Office, britanska meteorološka služba, i Kraljevski holandski meteorološki institut (KNMI), oba partneri na lansiranju balona, zatim Univerzitet Lankaster i drugi međunarodni partneri. Rad nosi naslov Observations of Atmospheric Radiation Increases During GLE 77 From New Airborne and Ground Level Instruments, a vodeći autor je dr Frejzer Berd (Fraser Baird) iz Svemirskog centra Univerziteta u Sariju.

Prema saopštenju univerziteta, ovo je prvi put da je Velika Britanija veliku Sunčevu radijacionu oluju pratila mrežom neutronskih monitora od Kornvola do Šetlanda. Pre deset godina, navode istraživači, takvih operativnih senzora u zemlji nije bilo.

Šta su izmerili baloni, avioni i zemaljski monitori?

Nivo zračenja iznad Velike Britanije značajno se razlikovao u zavisnosti od mesta i visine. Baloni pušteni sa stanice Met Office u Lervik na Šetlandu izmerili su nekoliko sati posle vrhunca oluje zračenje iznad praga „umerene opasnosti“ Međunarodne organizacije civilnog vazduhoplovstva (ICAO). Merenje je obavljeno na visinama poslovnih mlažnjaka, koje su veće od visina linijskih letova. Na još većim visinama, vezanim za nadzvučni let, merenja su prešla ICAO prag „ozbiljne opasnosti“.

Berd je tok dana opisao ovako:

„Godinama sam proučavao ovakve događaje, pa kad su stigla prva upozorenja, pretpostavio sam da je u pitanju samo još jedan mali skok. Ali kad sam se prijavio na tok podataka i video šta se dešava iznad Lervika, zaista nisam mogao da verujem. Prvo lansiranje balona iz Lervika zabeležilo je neobično jaku radijaciju visoko u atmosferi. To pokazuje koliko ovi događaji mogu biti geografski promenljivi i zašto je postavljanje koordinisanih sistema za praćenje toliko važno za bolje razumevanje rizika od zračenja za vazduhoplovstvo.“

Istraživač Ben Kluer (Ben Clewer), programer modela svemirskog vremena, opisao je kako je tekao događaj iz perspektive tima:

„Meni je najuzbudljiviji trenutak bio gledanje događaja u realnom vremenu. Počela su da stižu upozorenja neutronskih monitora iz celog sveta da se možda dešava nešto neobično, i u roku od nekoliko minuta pokrenuta su lansiranja balona. Zatim smo uživo pratili merenja koja stižu sa balona, aviona i zemaljskih senzora dok se oluja razvijala. To što su svi ti sistemi radili zajedno tokom najvećeg posmatranog prizemnog povećanja zračenja u skoro 20 godina dalo nam je neverovatno redak skup podataka i najcelovitiju sliku ovakvog događaja koju smo ikada imali.“

Zašto se predlaže spajanje modela i merenja

Sadašnji međunarodni sistemi upozorenja za vazduhoplovstvo uglavnom se oslanjaju na modele, koje hrane podaci sa zemlje i iz svemira. Studija zagovara da se oni dopune neposrednim merenjima u atmosferi. Rizik je najveći na letovima preko visokih geografskih širina, a autori navode da bi nalazi mogli da pomognu u poboljšanju praćenja zračenja, jer se avio-kompanije sve više oslanjaju na osetljive elektronske sisteme i sve više letova ide takvim rutama.

Krista Hamond (Krista Hammond), rukovodilac za svemirsko vreme u Met Officeu, ocenila je vrednost prikupljenih podataka:

„Podaci primljeni tokom ovog događaja, i sa monitora na zemlji i sa lansiranja balona, od ključne su važnosti za naše razumevanje toga kako svemirsko vreme utiče na nivoe zračenja u celoj Zemljinoj atmosferi. Ovo je prvi put da su podaci o zračenju prikupljeni kroz atmosferu tokom događaja svemirskog vremena na ovaj način, i to predstavlja veliki iskorak u naučnom razumevanju i napraviće stvarnu razliku u našoj sposobnosti prognoziranja svemirskog vremena.“

Šta studija ne pokazuje

Podatak od 46 odsto odnosi se na jedan let koji je poleteo tokom oluje, i poredi se sa uobičajenim pozadinskim zračenjem. On ne govori o tome koliko su drugi letovi tog dana primili zračenja. U saopštenju univerziteta nema ni procene zdravstvenih posledica za putnike i posadu, pa se iz ovih podataka one ne mogu izvesti.

Prekoračeni pragovi izmereni su balonima na određenim visinama i na određenom mestu, iznad Šetlanda, a sami istraživači naglašavaju da se ovakvi događaji geografski jako razlikuju. Reč je i o jednoj oluji. Studija ne tvrdi da su postojeći modeli pogrešni, nego da im direktna merenja nedostaju kao dopuna.