Prekretnice koje se zatvaraju: šta ostaje od najveće izložbe MSUB

U jednoj od bočnih sala drugog sprata Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, ispod stakla u vitrini koja deluje skromno u poređenju sa monumentalnim platnima u glavnoj sali, stoji jedan crtež Sava Šumanovića, izveden olovkom na papiru za pisanje, sa naznakom „Pariz, februar 1923”. Crtež prikazuje glavu žene, na drugoj strani papira su tri tačke nečega što izgleda kao trgovinski račun, a u uglu je Šumanovićeva potpisana napomena „za hranu, 4 franka, 50 centima”. Posetilac koji se ispred te vitrine zadrži više od dvadeset sekundi, što je u retrospektivnim izložbama tog formata izuzetak, dobija minijaturni prizor kako jedan slikar koji je dve decenije kasnije postao deo srpskog kanona organizuje svoj dan kao mladi student u Parizu.

Izložba „Prekretnice ka modernosti, Umetnost društva 1900-1945”, koja je 2. marta 2026. zatvorila vrata posle pet meseci kontinuiranog izlaganja, bila je najveća postavka u MSUB-u od ponovnog otvaranja muzeja 2017. godine posle desetogodišnje rekonstrukcije. Sa preko četiri stotine radova sto pedeset autora, koji obuhvataju slikarstvo, vajarstvo, grafiku, primenjenu umetnost, fotografiju i arhitektonske skice, izložba se kretala kroz pola veka razvoja srpske i jugoslovenske umetnosti, od pojave srpskog impresionizma kod Konjovića i Bijelića, preko ekspresionističkog talasa između dva rata, do socijalno angažovanog slikarstva četrdesetih godina.

Postavku je kurirao tim od sedam istraživača MSUB-a, na čelu sa kustosom Dejanom Vukovićem, koji je u javnim izlaganjima na otvaranju izložbe naveo da je rad na pripremi trajao četiri godine, sa pristupom kolekcijama dvadeset i osam institucija iz Srbije, Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Severne Makedonije. Centralni deo izložbe, koji je obuhvatao Bijelićeva platna iz tridesetih godina, Konjovićeva platna iz njegove „crne faze”, kao i grupu Šumanovića iz njegovog kratkog šidskog perioda 1942. godine pre nego što ga je likvidirala ustaška vlast, predstavljao je najveću konsolidovanu prezentaciju ovih autora u jednoj prostoriji od kraja jugoslovenskog perioda.

Što ova izložba znači u dugoročnom planu MSUB-a

Pet meseci „Prekretnica” donelo je MSUB-u sto i devetnaest hiljada posetilaca, što je broj koji prevazilazi planirani okvir za dvadeset procenata. Ako se uporedi sa izložbom „Sekvence” iz 2019. godine, koja je u istom periodu donela osamdeset i tri hiljade posetilaca, ili sa „Marina Abramović, Čistačica” iz 2022. godine, koja je u kraćem periodu donela sto trideset hiljada, „Prekretnice” se mogu smestiti u srednju, ali ipak uspešnu zonu institucionalnih rezultata.

Što ovi brojevi ne mere, je dugoročni efekat na kustoski rad u kući. „Prekretnice” su, u proceduralnom smislu, bile pilot-projekat za način na koji MSUB planira da pristupi svojim sledećim velikim retrospektivnim postavkama, sa fokusom na međunarodnu saradnju sa institucijama iz bivše Jugoslavije i sa pristupom koji koristi multimedijalne elemente, audio-vizuelne stanice i digitalnu arhivu u istom prostoru sa originalnim radovima. Vuković je u zaključnom predavanju koje je održao 1. marta naveo da je ova praksa, koja je u međunarodnim muzejskim sredinama standardizovana već petnaestak godina, u srpskom kontekstu još uvek u fazi institucionalizacije.

Što se tiče katalog izdanja, koje je objavljeno u tiražu od dve hiljade primeraka u koprodukciji sa izdavačkom kućom Clio, do zatvaranja izložbe prodato je osamsto trideset primeraka, sa cenom od dvanaest hiljada dinara. Ovo je solidan rezultat za stručno izdanje, ali pokazuje i strukturni problem srpskog tržišta umetničke knjige, gde se katalozi velikih izložbi prodaju u malim tiražima zbog cene koja je za prosečnog posetioca muzeja preskupa. MSUB je u maju najavio mogućnost izdavanja sažetog izdanja kataloga sa nižom cenom, ali konkretan datum nije saopšten.

Posle „Prekretnica”, kuća se okreće sledećoj velikoj postavci, koja će biti predstavljena u jesen 2026. godine i koja je rezultat saradnje sa lionskim Museum d’art contemporain. Prema preliminarnoj najavi, izložba će se baviti odnosom istočnoevropske i zapadnoevropske umetnosti devedesetih godina, sa fokusom na umetničke prakse koje su nastale neposredno posle pada Berlinskog zida. Konkretan datum otvaranja izložbe biće saopšten početkom septembra, ali iz kuće se očekuje da postavka traje od polovine oktobra do kraja februara 2027.

Što ostaje od „Prekretnica” je, dakle, dvostruko, programski uspeh u brojevima posetilaca i strukturna lekcija za sledeće postavke. Trajna postavka MSUB-a, koja u smanjenom obimu obuhvata radove iz iste epohe, ostaje dostupna posetiocima svakog dana osim utorka, sa standardnom cenom ulaznice od šest stotina dinara.