Bitef 2026: usudite se da saznate, od 13. septembra

Venecija, 1938. godina. Fašistički režim je rasnim zakonima Jevrejima upravo oduzeo državljanstvo, pravo na javnu službu, pravo na mešoviti brak, sve u ime homogenosti koju je predstavljao kao odbranu nacije. U tu Veneciju, u taj tačno određen istorijski trenutak, KPGT smešta Šekspirovog “Mletačkog trgovca”, i tim izborom otvara 59. Bitef. Nije reč o kostimskoj vežbi niti o pukom premeštanju radnje radi efekta: predstava, kako je najavljeno, ne govori samo o istoriji nego o mehanizmu kojim se neprijatelj pravi, korak po korak, zakonom pa svakodnevicom.

Festival se u Beogradu održava od 13. do 20. septembra, pod sloganom “Usudi se da saznaš”. Selekciju je sastavio Spasoje Ž. Milovanović, i to, prema sopstvenom obrazloženju, u okolnostima u kojima je i samo održavanje Bitefa postalo predmet javnog i političkog preispitivanja. Nije pošao od unapred zadate teme ni poetike, nego od nečega manje udobnog: predstave koje je odabrao spaja spremnost da složenost sveta ne zamene jednostavnim odgovorom i gotovim objašnjenjem. To se oseti već u samom rasporedu zemalja iz kojih dolazi ovogodišnja selekcija, retko toliko raznorodna.

Sedam predstava, šest zemalja

Glavni program čini sedam predstava iz Bugarske, Moldavije, Gruzije, Turske, Tunisa i Srbije, dok je Rusija ove godine odmerena van glavnog toka, u Pratećem programu. Posle “Mletačkog trgovca”, koji potpisuje reditelj Strahinja Padežanin, red je na bugarski “Albion” britanskog dramatičara Majka Bartleta, u režiji Zafira Radžaba i produkciji Pozorišta mladih “Nikolaj Binev” iz Sofije. Tema je, prema najavi, žudnja za povratkom onoga što je prošlo, i trenutak u kome ta žudnja iz privatnog sećanja preraste u širu društvenu potrebu, što je, i bez dodatnog objašnjenja, tema koja ovde zvuči poznato.

Moldavija dolazi sa dokumentarnim rukopisom: “Kišinjev noću” Mihaja Fusua, koji je i autor i reditelj, produkcija je kišinjevskog Teatrul Fără Nume, Teatra bez imena, a građa su stvarne priče stanovnika grada, taksista, recepcionera, plesačica, bivših zavisnika. Granica između dokumenta i pozorišta se u takvom postupku stalno pomera, i grad prestaje da bude kulisa: postaje lik sa više lica, društvo koje nema samo jednu verziju sebe. Gruzijski “Stalker” Avtandila Varsimašvilija, u produkciji tbilisijskog Liberty Theatre, kreće od filma Andreja Tarkovskog, ali ga ne ilustruje, nego ga koristi kao polazište za promišljanje vere, sumnje i granica ljudskog saznanja, baš u vremenu kada je granicu između istine i laži sve teže povući.

Domaći ulog nosi i “Crno zlato” Dejana Dukovskog, u režiji Olivera Frljića i izvođenju ansambla Beogradskog dramskog pozorišta, predstava koja politiku ne ostavlja na ulici i u parlamentu nego je unosi za kuhinjski sto, u ono što je izgovoreno i ono što je namerno prećutano. Turska je zastupljena Sofoklovom “Antigonom” u režiji Hakana Alkana, u produkciji Karma Sahne iz Samsuna, starim sukobom pojedinca i zakona koji ovde dobija sasvim savremenu oštrinu. Tunis šalje “Odbegle” autorke Vafe Tabubi, u produkciji Nacionalnog teatra Tunisa, priču o čekanju koje prestaje da bude praznina između dva događaja i samo postaje događaj, sopstvena vrsta zatvora. Rusija je, kako je najavljeno, prisutna u Pratećem programu, predstavom “Russian Blues” autora Sofije Gorlove i Antona Šmakova.

Kada i gde

Predstave se igraju na šest scena: u Ateljeu 212, Narodnom pozorištu, Bitef teatru, Beogradskom dramskom pozorištu, Pozorištu na Terazijama i Jugoslovenskom dramskom pozorištu. Posle svake izvedbe organizovani su razgovori sa autorima, koje vode Jelena Kajgo i Bojan Munjin, što za publiku koja ostane znači priliku da čuje odgovor na pitanje koje joj je predstava, po svemu sudeći, tek postavila, ne rešila.

Festivalski centar i biletarnica smešteni su u Bitef teatru, na Trgu Mire Trailović 1. Od 7. do 13. septembra centar radi od 11 do 15 časova, a od 13. do 20. septembra, dakle tokom samog trajanja Bitefa, radno vreme se produžava na period od 11 do 17 časova.