Džejms Veb pronašao masivnu galaksiju iz ranog svemira koja se ne okreće

Tim astronoma sa Univerziteta Kalifornije u Dejvisu, koji predvodi naučni saradnik Ben Forest (Ben Forrest), objavio je 4. maja 2026. u časopisu Nature Astronomy da je upotrebom svemirskog teleskopa Džejms Veb (JWST) detektovao masivnu galaksiju u ranom svemiru bez merljive rotacije. Galaksija, označena katalogom XMM-VID1-2075, formirala se manje od dve milijarde godina posle Velikog praska, što odgovara epohi u kojoj se prema standardnom modelu evolucije galaksija očekuje da masivni sistemi imaju izražen disk i jasnu rotaciju. Po objavljenom radu (DOI 10.1038/s41550-026-02855-0), zvezde u toj galaksiji kreću se nasumično, što je odlika starijih i evoluiranijih sistema znatno bližih Mlečnom putu.

Otkriće je značajno zato što izaziva metodološku ravnotežu modela formiranja galaksija. Prethodne studije, sprovedene uglavnom sa Habl teleskopom i Kek opservatorijom (W.M. Keck Observatory) na Havajima, pokazale su da masivne ranog svemirskog perioda imaju masivan diskasti oblik, sa rotacijom koja prati spoljašnju gravitacionu privlačnost galaktičkog jezgra. Kombinacija mase i nedostatka rotacije kod XMM-VID1-2075, navodi prvi autor Forest, “nije nemoguća, ali nije ni očekivana”, i otvara pitanje da li je galaksija prošla kroz nasilnu fazu spajanja sa drugim sistemom koja je razbila prvobitni disk.

Sa metodološke strane, tim je koristio NIRSpec spektrograf na Veb teleskopu, koji omogućava merenje brzina različitih delova galaksije u rasponu od 1 do 5 mikrometara talasne dužine, deo spektra u kojem se najbolje vide zvezdane populacije izrazito udaljenih objekata zbog kosmološkog crvenog pomaka. Spektroskopska merenja sprovedena su nad XMM-VID1-2075 i nad još dve uporedne galaksije iz iste epohe, čime su istraživači umanjili rizik da nedostatak rotacije bude posledica greške instrumenta ili specifične orijentacije galaksije prema posmatraču.

Šta ovaj nalaz ne dokazuje

Iako je rezultat zanimljiv, autori u zaključku rada eksplicitno upozoravaju na granice studije. Uzorak od tri galaksije je premali da bi se izvelo zaključak o tome koliko je nerotirajućih masivnih sistema bilo u ranom svemiru. Astrofizičari sa Maks Plank instituta u Hajdelbergu, koji nisu učestvovali u istraživanju, u komentaru za naučni portal Space.com naveli su da je za statistički značajan zaključak potreban uzorak od najmanje 30 do 50 sličnih sistema. To znači da nalaz korelira sa scenarijem ranog spajanja galaksija, ali ga ne uzrokuje niti dokazuje.

Drugo, sami autori priznaju da je ovaj tip istraživanja “rađen mnogo puta sa galaksijama u našoj blizini, jer su one bliže i veće”, ali da je za galaksije na velikom crvenom pomaku “veoma teško izvodljiv jer se na nebu vide znatno manje”. Naredne posmatračke sesije sa Vebom, planirane za drugu polovinu 2026, treba da prošire uzorak galaksija u istom intervalu kosmološke starosti, što će omogućiti ozbiljniju statističku analizu.

Sa praktične strane, otkriće XMM-VID1-2075 ne menja postojeći standardni kosmološki model (LambdaCDM), niti dovodi u pitanje opšte razumevanje formiranja galaksija. Pre se može reći da pokazuje da je u ranom svemiru postojala veća raznolikost galaktičkih morfologija nego što su prethodne studije sugerisale, što je u skladu sa nizom Veb otkrića od 2023. naovamo. Po podacima ESA-e i NASA-e, Veb teleskop je do maja 2026. sproveo više od 4.500 posmatračkih sesija, od čega oko 30 odsto u oblasti dalekih galaksija.