Mars: jaruge ne kopa voda nego led ugljen-dioksida

Tim naučnika sa Univerziteta Pariz-Sakle pokazao je da jaruge koje se iz sezone u sezonu menjaju na površini Marsa ne oblikuje tečna voda, a ni gejziri ugljen-dioksida, nego kasna faza isparavanja leda koja pokreće lavinu suvog leda i prašine niz padinu kratera. Nalaz se odnosi na predeo Sisyphi Cavi, sistem dubokih polarnih jama blizu južne polarne kape, i objavljen je u predštampi poslatoj na arhivu arXiv 3. septembra 2026. godine, pod brojem 2609.03885. Prva autorka rada je Apolin Leklef sa Instituta za svemirsku astrofiziku pri Univerzitetu Pariz-Sakle, a na tekstu je radilo ukupno deset autora.

Marsovske jaruge su geološki mlade forme koje oblikom podsećaju na jaruge nastale vodom na Zemlji, pa su decenijama bile predmet spora oko toga šta ih zapravo pokreće. Dva mehanizma su se do sada najčešće navodila kao mogući uzrok, povremeno topljenje leda koje bi na kratko oslobodilo tečnu vodu, i takozvani Kiferov mehanizam gejzira, po kome pritisak gasa ispod providnog sloja leda ugljen-dioksida probija koru i izbacuje mlazeve gasa i tamne materijale na površinu. Novo istraživanje prvi put spaja sastav leda i raspored pojava po godišnjim dobima na jednom te istom, i to aktivnom, nalazištu, umesto da ih posmatra odvojeno.

Za analizu su korišćeni podaci spektrometra OMEGA sa evropske sonde Mars Ekspres i spektrometra CRISM sa američke sonde Mars Reconnaissance Orbiter. Posmatrano mesto nalazi se na 68 stepeni južne širine i 1 stepenu istočne dužine, dakle izvan geografskog pojasa u kome jaruge na Marsu obično nastaju, što ga čini pogodnim za proveru koliko su dosadašnja objašnjenja uopšte primenjiva van uobičajenih širina. Reč je o preliminarnim rezultatima iz predštampe, rad još nije prošao recenziju u naučnom časopisu.

Zašto voda i gejziri ispadaju iz igre

Prvi zadatak tima bio je da proveri ima li tečne vode u igri. Upojna spektralna traka vode, koja se javlja na talasnoj dužini od 1,5 mikrometara, potpuno je izostala tokom prolećnog topljenja leda, kada sloj smrznutog ugljen-dioksida koji preko zime prekriva površinu nestaje. Vodeni led nije otkriven kao samostalan površinski nanos, mada tim ne isključuje da je prisutan u tragovima, kao sitna primesa unutar samog sloja leda ugljen-dioksida. Soli i gline, materijali za čije nastajanje po pravilu treba voda, jesu pronađeni, ali samo na visokim zaravnima i na obodima kratera, ne u blizini samih jaruga.

Gejziri su delovali kao verovatniji kandidat, ali se vremenski raspored nije poklopio. Tamne pege koje na snimcima odaju izbijanje gasa iz gejzira javljaju se krajem zime i početkom proleća, sa najvećim brojem oko prolećne ravnodnevice. Promene na jarugama, međutim, počinju tek sredinom i krajem proleća, pošto su gejziri već uveliko utihnuli. Taj razmak u vremenu, po autorima rada, ne ide u prilog ideji da gejziri direktno oblikuju jaruge. Dodatna nit koju je tim pratio jeste fizičko stanje samog leda ugljen-dioksida, koji ostaje proziran kroz veći deo sezone, umesto da postane neproziran i time nagovesti drugačiji proces.

Šta onda zapravo pomera padinu

Kako ni voda ni gejziri ne odgovaraju podacima, autori predlažu treći mehanizam, blizak onome po kome ploča leda na klizalištu za vazdušni hokej lebdi na jastuku vazduha. U poslednjoj fazi isparavanja leda ugljen-dioksida, gas koji nastaje ispod ploče leda može da posluži kao svojevrsno podmazivanje, umesto da izbije kroz uzanu pukotinu kao kod gejzira. Nepomična gomila suvog leda i prašine tada sklizne niz padinu i pretvori se u brz tok koji ureže kanale i na dnu ostavi lepezaste naslage nanosa, oblik koji se i vidi na snimcima aktivnih jaruga. Zaključak tima je da promene na jarugama u Sisyphi Cavi bolje objašnjava ukapljivanje ili lavina leda ugljen-dioksida u poslednjim fazama njegovog isparavanja, a ne tečna voda niti klasičan gejzir.

Granice nalaza

Rad je predštampa i još nije prošao recenziju drugih planetarnih geologa, pa se rezultati tretiraju kao preliminarni. Analiza pokriva jedno nalazište, Sisyphi Cavi, koje je samo po sebi izuzetak jer leži van širina na kojima jaruge obično nastaju, pa se zaključak ne može automatski proširiti na sve jaruge na Marsu, uključujući one na širinama gde se topljenje leda ranije pominjalo kao mogućnost. Podaci takođe ne dokazuju da voda nije igrala nikakvu ulogu u nekoj ranijoj geološkoj epohi Marsa, oni samo pokazuju da u sadašnjoj sezonskoj aktivnosti na ovom mestu nema traga tečne vode. Reč je i o vremenskom poklapanju, odnosno nepoklapanju, između pojava koje su posmatrane sa orbite, a ne o direktnom merenju samog mehanizma na terenu, pa je ono što je predstavljeno pre svega najbolje objašnjenje koje trenutno pristaje uz raspoložive podatke, ne konačan dokaz.