Zlatna struna posle pedeset i sedam godina: pitanje koje konkurs ne postavlja

U gradskoj biblioteci Smederevo, gde se posle Vidovdana svake godine okuplja žiri internacionalnog festivala „Smederevska pesnička jesen”, na zidu visi spisak dobitnika nagrade „Zlatna struna” od 1968. godine do danas, ukupno pedeset i osmoro pesnika i pesnikinja, sa imenima koja u savremenoj srpskoj poeziji označavaju kanonske pozicije, od Milana Komnenića do Dragane Mladenović. Konkurs za pedeset i sedmo izdanje festivala, koji se ove jeseni održava od 15. do 17. oktobra, otvoren je do 15. maja, sa pravom učešća za autore koji stvaraju isključivo na srpskom jeziku, što je formulacija koja u 2026. godini zaslužuje pažljivije čitanje od onoga koje se inače posvećuje sličnim institucionalnim odredbama.

„Smederevska pesnička jesen” je internacionalni festival, što znači da u svom programskom delu okuplja pesnike iz, prosečno, dvadeset zemalja po izdanju, ali u svojoj glavnoj nagradnoj kategoriji ne dozvoljava prevode i ne dozvoljava autore koji rade na drugim jezicima. Pravila konkursa, koja je organizator objavio sredinom aprila, traže od učesnika da pošalju trideset do pedeset neobjavljenih pesama na srpskom u rukopisu, pripremljene u Word dokumentu ćirilicom, sa odvojenim dokumentom u kojem je razrešenje šifre pod kojom autor učestvuje. Pobednik dobija novčanu nagradu od pet stotina hiljada dinara i objavljeni rukopis u dvojezičnoj ediciji „Zlatna struna”.

Dvojezičnost izdanja, sa srpskim originalom i engleskim prevodom, je element koji se u konkursu ne navodi kao formalan uslov, ali u praksi znači da pobednički rukopis u svojoj međunarodnoj fazi može da dosegne do publike van srpskog govornog područja. Sa druge strane, ulaz u konkurs je zatvoren, i to je restriktivnost koju je organizator istorijski objašnjavao željom da nagrada ostane „nagrada za srpsku poeziju”, a ne za poeziju uopšte, što je pozicija koja se može i kritički i braneći obrazlagati.

Što ova restriktivnost znači u savremenom kontekstu

Pitanje koje konkurs „Zlatne strune” ne postavlja, ali koje stoji u njegovoj pozadini, jeste šta tačno znači „pisati na srpskom” u 2026. godini. Da li to znači biti rođen na srpskom govornom području, što je definicija koja bi obuhvatila autore iz Bosne, Hrvatske, Crne Gore i sa Kosova, ali bi u istoj formulaciji u Beču ostavila autore koji potiču iz srpskih dijasporskih zajednica druge i treće generacije, koji srpski koriste kao jezik kuće, ali ne i jezik svog primarnog stvaralaštva. Da li to znači raditi na ćirilici, što je dodatni filter koji konkurs uvodi i koji isključuje delove savremene srpske poezije koji su, pre svega zbog distribucijskih razloga, izabrali latinično pismo. Ili to znači raditi na književnom standardu, što je institucionalno restriktivnija definicija koja bi otvorila pitanje šta sa pesnicima koji eksperimentišu sa vernakularom, sa žargonom, ili sa hibridnim formama koje uključuju druge jezike.

Sve ove distinkcije nisu samo akademske, već utiču na sastav generacija pesnika koji u poslednjih petnaest godina postaju vidljivi u srpskom književnom polju. Marija Dragnić i Vanja Pegan, koje su među najinteresantnijim glasovima mlađe generacije, u svojim novijim zbirkama eksperimentišu sa kombinacijama srpskog i engleskog, što ih u skladu sa sadašnjim pravilima konkursa Zlatne strune svrstava u zonu nesigurnog statusa, gde bi žiri mogao da diskvalifikuje rukopise pre nego što dospeju do prvog kruga čitanja.

Institut Zlatne strune ima i svoju kontekstualnu vrednost, jer u srpskoj nagradnoj sferi za poeziju, gde NIN dodeljuje godišnju nagradu za roman, a Vitalova nagrada se daje za pesničku zbirku, „Zlatna struna” je jedan od retkih konkursa otvorenih za neobjavljene rukopise mladih i sredovečnih autora. To je njena institucionalna funkcija koja se često previđa u javnoj recepciji festivala. Direktor festivala Slađana Ivanović, u izjavi za smederevski portal Podunavlje, navela je da je u prethodnoj godini pristiglo sto šezdeset i tri rukopisa, što je za dvadeset i sedam više od 2024. godine, što sugeriše da se interesovanje za nagradu polako vraća posle pada koji je zabeležen tokom pandemijskih godina.

Što se tiče predstojećih dana, dok se konkurs zatvara 15. maja, programski deo festivala u oktobru ove godine donosiće gostovanja pesnika iz Mađarske, Severne Makedonije, Slovenije i Češke, kao i panel diskusiju o temi „Mali jezici i međunarodna poezija”. Datum panela, prema preliminarnoj najavi festivalskog programa, biće 16. oktobar, što je dan koji se preklapa sa centralnom svečanošću dodele nagrade.