Papirus iz Kaira otkrio 30 nepoznatih stihova grčkog filozofa Empedokla
Papirolog Univerziteta u Liježu identifikovao je fragment iz arhiva Francuskog instituta za orijentalnu arheologiju kao dotad nepoznat odlomak Empedoklovog dela Physica, sa 30 stihova o percepciji i česticama.
Nathan Karlig (Nathan Carlig), papirolog na Univerzitetu u Liježu u Belgiji, identifikovao je fragment papirusa P. Fouad inv. 218, koji se vekovima čuva u arhivima Francuskog instituta za orijentalnu arheologiju (IFAO) u Kairu, kao do sada nepoznat odlomak filozofskog speva Physica antičkog grčkog filozofa Empedokla iz Agrigenta (oko 490-430. p.n.e.), saopštio je Univerzitet u Liježu u aprilu 2026. U pitanju je papirus star približno 2.000 godina, na kojem je sačuvano 30 prethodno nepoznatih stihova, što je najveći dodatak korpusu Empedoklovih dela u poslednjih nekoliko decenija. Vest je preneo i američki Archaeology Magazine 7. aprila.
Empedoklovo delo do sada je bilo poznato gotovo isključivo posredno, kroz citate i parafraze kasnijih autora, među kojima su Platon, Aristotel i Plutarh. Najznačajniji direktan ostatak Empedoklovog stvaralaštva je takozvani Strazburški papirus, otkriven 1990, koji sadrži oko 70 stihova iz njegove pesme O prirodi. Novi nalaz iz Kaira, prema Karligovom radu, znatno proširuje sliku Empedoklovog razumevanja čulne percepcije, posebno vida, što je tema kojom se filozof bavio u kontekstu šire teorije četiri elementa (vatra, voda, vazduh, zemlja) i dve sile (privlačnost i odbijanje), oko kojih je gradio kosmološki sistem.
Sa metodološke strane, Karlig je papirus prepoznao tokom sistematskog pregleda IFAO arhive, koja sadrži više hiljada nesređenih fragmenata uglavnom iz nekropola Faruma i Oksirinha (Egipat). Identifikacija je sprovedena na osnovu jezičkih karakteristika i jonske dijalektne forme koju je Empedokle koristio, kao i na osnovu metra (heksametra), koji odgovara onome u Strazburškom papirusu. Univerzitet u Liježu saopštio je da je tekst pisan grčkim majuskulskim pismom karakterističnim za rimski period (oko 1. veka pre, do 2. veka nove ere), što sugeriše da je delo i u doba ranog rimskog carstva i dalje čitano i prepisivano.
Šta nalaz znači za istoriju filozofije
Ako se Karligovo čitanje potvrdi i u recenziji koja je u toku, novih 30 stihova mogli bi da imaju značajan uticaj na to gde se Empedokle postavlja u istoriji grčke filozofije. Karlig u svojoj prvoj analizi navodi da stihovi obrađuju “izlivanje čestica” (efluviju) sa površine predmeta i interakciju tih čestica sa očima posmatrača, što je teorija percepcije bliska kasnijim atomistima Leukipu i Demokritu. To bi moglo da promeni dosadašnju filozofsku istoriografiju koja je Empedokla tradicionalno smeštala kao prelaznu figuru između Parmenida i atomista, otvarajući mogućnost da je on bio direktan preteča atomističkog mišljenja u 5. veku p.n.e.
Granice nalaza, kako navodi i sam Karlig, postoje. Fragment je oštećen na nekoliko mesta, a oko 12 stihova ima lakune (praznine) koje su rekonstruisane na osnovu metra i konteksta, što ostavlja prostor za alternativna čitanja. Takođe, atribucija Empedoklu počiva na više stilskih indikatora, ali ne postoji direktna potpisna formula u sačuvanom delu papirusa. Naredna faza istraživanja, koja je u toku, obuhvata visokorezolutnu multispektralnu snimak fragmenta koji bi mogao da otkrije više teksta u oštećenim oblastima.
Drugi papirolozi koji nisu učestvovali u istraživanju, među njima Dirk Obink (Dirk Obbink), istraživač sa Oksforda, u izjavi za Archaeology Magazine ocenili su da je Karligova atribucija “uverljiva, ali ne i bez sumnji”, jer se nekoliko drugih grčkih filozofa iz tog perioda služilo sličnim metrom i terminologijom. Konačna recenzija u časopisu Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik očekuje se krajem 2026.
